امضا: «نصرالله افجه‌ای Afjei» (پایین راست)
مرکب روی بوم
96×119 سانتیمتر
تاریخ اثر: دهه 1390

نصرالله افجه‌ای از پیشگامان جریان نقاشیخط معاصر ایران است که توانسته میان سنت خوشنویسی و زبان انتزاعی هنر مدرن پلی خلاقانه ایجاد کند. در آثار او حرف و کلمه دیگر صرفاً وسیله‌ای برای انتقال معنا و خوانایی نیستند، بلکه به‌مثابه عناصری بصری و خالص در ترکیب‌بندی عمل می‌کنند. اثر حاضر نمونه‌ای شاخص از این گرایش است؛ جایی که خط از کارکرد زبانی و دلالت‌گر خود فاصله گرفته و به تجربه‌ای ناب از ریتم، حرکت و بافت بدل می‌شود.

در این تابلو خطوط مواج و پرانرژی در سراسر بوم امتداد یافته‌اند. حرکت ارگانیک آن‌ها نه یادآور کلمه‌ای مشخص، بلکه تداعی‌گر جریانی طبیعی همچون رودخانه‌ای بی‌پایان، رقص شعله‌های آتش، یا وزش باد در میان گندمزار است. این کیفیت سیال و بی‌وقفه مخاطب را به درک تجربه‌ای موسیقایی نزدیک می‌کند؛ گویی هر خط نُتی از یک ملودی دیداری است و همه خطوط با هم هارمونی یک قطعه تصویری موزون را تولید می‌کنند.

آن‌چه این اثر را از صرف یک نقاشی انتزاعی غربی متمایز می‌کند، ریشه‌های خوشنویسانه آن است. افجه‌ای در آثار خود خط را از قالب نوشتاری بیرون می‌کشد، اما روح خوشنویسی در ضرباهنگ قلم، کشش‌ها، تکرارها و رقص حرکت دست همچنان حضور دارد. بدین ترتیب مخاطب حتی اگر واژه‌ای را بازنشناسد انرژی و جوهره خطاطی را حس می‌کند. این ویژگی اثر را در بستری میان «هنر مدرن» و «سنت تصویری ایرانی ـ اسلامی» قرار می‌دهد. خوشنویسی در فرهنگ ایرانی همواره حامل نوعی تقدس بوده است. افجه‌ای این تقدس را در بستر هنر مدرن بازتولید می‌کند. او با حذف روایت مستقیم و واگذار کردن معنا به «فرم» به مخاطب یادآوری می‌کند که حقیقت در هنر همواره فراتر از زبان و بیان صریح است. این اثر نیز بیش از آن‌که معنای زبانی داشته باشد نوعی تجربه شهودی و ذوقی را با خود به همراه دارد.

رنگ‌ها نیز در این میان نقش مهمی دارند. طیف قهوه‌ای، نارنجی و سفید با تضاد تاریکی و روشنایی، فضایی گرم، زمینی و در عین حال روحانی خلق می‌کنند. این ترکیب رنگی علاوه بر بار حسی و شاعرانه، پیوندی عمیق با عناصر چهارگانه طبیعت (خاک، آتش، آب و هوا) برقرار می‌کند. در این‌جا رنگ کیفیتی احساسی و نمادین یافته و فضای اثر را به سوی تجربه‌ای روحانی و رمزآلود سوق داده است.

در اثر حاضر کلمات به‌طور کامل خوانا نیستند. این امر بخشی از زیبایی‌شناسی افجه‌ای است: او به‌جای تأکید بر پیام نوشتاری بر کیفیت بصری و «حضور» خط تمرکز می‌کند. گسست‌های نوشتاری به مخاطب امکان می‌دهند تا به‌جای دنبال کردن معنای متن به تجربه ناب تصویری و زیبایی‌شناسی خط بپردازد. در نتیجه تابلوی پیش‌رو را می‌توان تجسمی از جریان هستی و زمان دانست؛ جایی که خط به‌عنوان نشانه‌ای از زندگی، حرکت و پیوستگی عمل می‌کند. مخاطب در برابر آن نه تنها با تجربه‌ای زیباشناختی، بلکه با نوعی مراقبه‌ دیداری مواجه می‌شود؛ تجربه‌ای که از تکرار، ریتم و جریان بی‌پایان نیرو می‌گیرد.